آشنايي با هنر معرق
معــــرق :
معرق چوب در ایران هنری جوان می باشد و قدمتی تقریبا 50 ساله دارد و به درستی معلوم نیست موطن آن کجاست اما در کشورهایی چون چین ، هند و ... به صورتهای مختلف وجود دارد .
هر هنری که بخش اساسی ترکیب فنی و هنری آن از قطعات کنار هم چیده تشکیل شده باشد ، نوعی معرق کاری است و چنانچه ماده اولیه اصلی آن چوب باشد ، به معرق چوب شناخته می گردد . هنر معرق چوب نوعی تزیین چند تکه ای هم سطح و الحاقی است که در آن قطعاتی مطابق با قسمت بندی های طرح از لایه های هم ضخامت عمدتا چوبی و گاهی غیر چوبی آماده شده و سپس این قطعات بر اساس همان طرح به روی زیر ساخت تثبیت شده است . هم اکنون در ایران به شیوه های متفاوتی اجرا می گردد که در زیر به به آن پرداخته می گردد و در شهر تهران رونق و رواج بسیار یافته است .
در حال حاضر شیوه های مختلف معرق چوب به روی انواع زیر ساخت ها به صورت کاربردی تزیینی ، به روی وسایلی مثل میز ، صندلی و جعبه و یا صرفا تزیینی به روی وسایلی مثل تابلو اجرا می گردد . زیر ساخت های متنوعی از تابلو ها و صفحات نازک قابل نصب به روی بدنه و دیوارهای داخلی ساختمان گرفته تا وسایل متصل به ساختمان ( مثل در ، پنجره و نرده ) و وسایل کاربردی ( مثل جعبه ، رحل ، میز ، صندلی ، پاراوان و قلمدان ) پایه ای هستند که معرق چوب به روی آنها اجرا می شود . در حال حاضر در میان آثار معرق عرضه شده به بازار تابلوها سهم بیشتری را به خود اختصاص داداه اند. ظاهرا اکثر تولیدکنندگان معرق سعی دارند حرفه خود را به صورت تابلو اجرا و عرضه نمایند . شاید چون در قالب این گروه از تولیدات می توان طرح های گوناگون را به اندازه ها و شیوه های مختلف اجرا کرد و نهایتا می توان نیاز علاقه مندان را با توجه به سلیقه و امکانات مختلف بر طرف نمود . لازم به ذکر است که در میان تابلوهای موجود در بازار به ندرت آثار بسیار مرغوب و موزه ای را دیده می شود . زیرا معمولا آثار مرغوب بر حسب سفارش ساخته می شوند . اجرای معرق به روی وسایل کاربردی نیز اغلب بر اساس سفارش صورت می گیرد . اجرای وسایل کاربردی خبره قادر به تولید این گونه آثار هستند و نهایتا این محصولات با قیمت زیادی عرضه می گردد . لازم به ذکر است که در میان آثار معرق موجود در بازار به ندرت آثار بسیار مرغوب و موزا ای دیده می شود و آثار مرغوب بر حسب سفارش ساخته می شوند .
معرق نازک کاری :
این شیوه از معرق که هم اکنون در استانهای غربی کشور مثل کردستان ، کرمانشاه و آذربایجان غربیاز رواج بیشتری برخوردار است و بیشتر بر روی جعبه و قاب عکس و نظایر اینها کار می شود . در این شیوه معمولا جدول بندیها و حاشیه های موازی یا هندسی زیادی وجود دارد و در متن ، طرحهای سنتی و بخصوص شطرنجی اجرا می کنند .
در این شیوه در لبه های تیز وسیله کاربردی مورد نظر قطعاتی هندسی به صورت مربع ، مستطیل ، متوازی الاضلاع و لوزی به صورت تکرار شونده نصب می کنند که اصطلاحا به آن "دندان موشی" و "جودک" گویند ، الیبته این شیوه گاهی با منبت سنتی و مشبک همراه است . البته در این سبک گاهی به هنگام اجرای معرق ، دور هر کدام از قطعات معرق را یک یا چند لایه روکش می چسبانند که این لایه ها بعد از نصب قطعه و پرداخت به صورت یک خط محیطی در دور قطعات دیده می شود .
ضخامت قطعات معرق به کار رفته در این شیوه کمتر از معرق معمولی یا به عبارتی کمتر از 3 میلیمتر ( حدود 1 تا 3 میلیمتر ) داست . به همین دلیل به آن نازک کاری می گویند . دقت و نظم هندسی و زوایای دقیق در برش قطعات و چسباندن صحیح لازمه کیفیت فنی این سبک می باشد . از نظر هندسی سعی می شود در این شیوه از رنگ های محدودتری استفاده شود تا ریزه کاری ها به خوبی خود را نشان دهند .
برای تزیین بدنه و دیوارهای داخلی ساختمان گاهی علاوه بر تابلو از صفحات نازکی استفاده می شود که بر روی آنها معرق به شیوه روکشی انجام شده است . این زیر ساخت های نازک ( اغلب به صورت فیبر یا سه لایی ) قبلا بر اساس اندازه دیوارها آماده شده و بعد از اجرای معرق روکشی به روی دیوار نصب می گردد .
مواد اولیه مورد استفاده در معرق :
ابزار کار معرق بسیار گسترده می تواند باشد و بسته به حرفه ای یا آماتور کار کردن آن متفاوت است و درجات مختلف دارد ما در اینجا ابزار اصلی معرق را آورده ایم
1- چوب :
اولین خصوصیتی که معرق کاران برای انتخاب گونه چوبی در نظر دارند رنگ و نقوش آن است . زیرا هنر معرق در حقیقت نوعی ترکیب بندی رنگها و نقشهای طبیعی چوبهاست و چنانچه معرق کار بتواند از رنگها و نقوش طبیعی چوبها در جای صحیح و مناسب خود استفاده کند ، اثر معرق را از مرغوبیت خاصی بهره مند کرئه است . پیچ خوردگی ها و گره ها نیز که در نقش چوب تأثیر بسزایی دارد بسیار مورد توجه معرق کاران است .
مشخصات عمومیمهمترین چوبهای مورد استفاده در معرق
مشخصات گونه درخت خصوصیات رنگ
نام چوب
گردو پهن برگان دارای الیاف منظم و نامنظم با رگه ها و موج های زیبا سنگین، با دوام، سخت، با بافت متراكم، خاصیت همكشیدگی متوسط از خاكستری روشن تا قهوه ای روشن و كرم تا قهوه ای تیره
زبان گنجشك (ون) پهن برگان نیمه سنگین، سخت، پیچ كم بر میدارد از سفید مایل به زرد تا قهوه ای مایل به خاكستری
توت پهن برگان نیمه سخت، نیمه سنگین و دارای الیاف موازی، درخشان زرد روشن تا قهوه ای
نارنج پهن برگان دوام و استحكام زیاد ندارد قهوه ای بسیار روشن یا كرم یا زرد مایل به سفید
چنار (دلب) پهن برگان نیمه سنگین، كم دوام كرم مایل به فندقی
توسكا پهن برگان نیمه سنگین، نرم صورتی كمرنگ تا پررنگ
عناب پهن برگان محكم و سخت زرد تا سرخ تیره
شمشاد پهن برگان دوام و استحكام زیاد زرد و زرد مایل به كرم
كیكم پهن برگان نیمه سخت و سنگین سفید مایل به صورتی
گلابی پهن برگان نیمه سخت، ریز بافت و محكم كرم مایل به صورتی
عرعر پهن برگان نسبتاً سنگین، نسبتاً با دوام زرد تا نارنجی متمایل به خاكستری
آلوچه پهن برگان الیاف موازی، ریز بافت، سخت، سنگین و با دوام متوسط، نسبتاً محكم سفید تا قهوه ای روشن
ممرز پهن برگان سخت و نیمه سنگین، الیاف نامنظم سفید مایل به كرم با رگه های سیاه
سرخوار پهن برگان بافت متراكم و سخت و محكم، چرب زرد روشن تا قرمز نارنجی مایل به قهوه ای
2- فلزات :
در معرق چوب گاهی علاوه بر قطعات چوبی از فلزات نیز استفاده میشود ، فلزات در کارگاه معرق معمولا به صورت ورق به ضخامت 1 تا 3 میلیمتر مصرف میشوند و معمولا از فلزاتی نظیر برنج ، مس ، آلومینیوم و گاهی طلا و نقره استفاده میگردد .
برش قطعات فلزی نیز مانند قطعات چوبی است که با اره فلز بر نمره صفر بریده میشود .
3-صدف :
صدف موجودی آبزی است و در کنهره های مناطق دریایی به دست میآید و پوست سخت آن دارای رنگ سفید و درخشنده است . هر قدر اندازه صدف بزرگ تر با شد بهتر بوده و قبل از استفاده باید آن را چند روز در آب خیس کرد سپس قسمت های پوست شده و تیره و انحناها و نواحی اضافی را به وسیله سمباده یا سنگ سایید . بدیهی است هرچند بیشتر در آب بماند برش و سایش آن راحت تر خواهد بود .
صدف های مصنوعی که در بازار بسیار یافت میشوند که گران قیمت باشند لذا بعضی معرق کاران خود اقدام به ساخت صدف میکنند . به این ترتیب که پلی استر را با پودر اکلیل یا پودر میکا مخلوط میکنند و مقداری نیز جوهر رنگ اتومبیل برای تغییر رنگ به آن اضافه میکنند . مثلا برای ساخت صدف نقره ای از جوهر سرمه ای استفاده میکنند سپس به آن هاردنر و نیز کبالت میافزایند و آن را روی سطح شیشه صاف که در جای مسطح قرار دارد و دور تا دور آن را قبلا با چسب نواری کاغذی به اندازه 2 تا 3 میلیمتر بیش از سطح ماده مورد نظر یعنی مجموعا حدود 6 تا 7 میلیمتر به دقت و محکم چسبانده تا ماده سیال از زیر نوار کاغذی به بیرون جریان پیدا نکند . تا خشک شدن کامل صدف باید در کندن و استفاده از روی شیشه صبر کرد . زیرا ماده نرم فوق قابلیت شکل پذیری و غیر یکنواخت شدن و همچنین جذب غبار و حباب های هوا را دارد . بنابراین باید در مکانی دور از نور مستقیم خورشید و ذرات گرد و غبار خشک شود .
لازم به یاد آوری است با تغییر رنگ جوهر میتوان صدف هایی با رنگ های دلخواه درست کرد .
4- استخوان :
استخوان های مصرفی در معرق چوب به طور عمده از ساق پا و دنده های اسکلت گاو و شتر است که به دلیل رنگ سفید مایل به کرم و ویژگی های فیزیکی آن مورد استفاده قرار میگیرد . این استخوان ها باید کاملا سالم بوده ، راستای مستقیم داشته باشد .
برای آماده سازی استخوان آن را بعد از جداسازی از بافت نرم به طور مکانیکی تمیز کرده و سپس چند روز در آب آهک قرار میدهند تا چربی آن گرفته شود . حال میتوان قسمت صاف آن را جدا کرد و سپس به وسیله اره به ضخامت 1 تا 3 میلیمتر اقدام به لایه کردن آن نمود .
5- عاج :
دندان فیل میباشد که دارای رنگ سفید و رگه دار است ولی به علت گرانی کمتر مورد توجه و تمایل قرار میگیرد .
جهت استفاده از عاج استوانه ای را از وسط به دو نیم کرد و از هر نیم لایه هایی به ضخامت 2 تا 3 میلیمتر به صورت باریک میبرند . عاج طبیعی بیشتر در هند و آفریقا میباشد .
فیبر سفید ( شبه عاج ) که در بازار یافت میشود در واقع مصنوعی بوده و معمولا به جای عاج از آن استفاده میگردد که با اره مویی برش خورده و مصرف میشود .
6- خاتم :
از ورقه های خاتم نیز گاها در قسمت هایی از معرق استفاده میشود که در رنگ و طرح های هندسی مختلف ساخته شده است . طول لنگه آنها تا 30 سانتیمتر و عرض آن تا 5/2 سانتیمتر و قطر آن تا 2 میلیمتر است . برای برش خاتم از اره مویی فلز بر نمره صفر استفاده میشود .
7- چسب :
قدیمیترین چسب به کار رفته در معرق سریش گیاهی است . این چسب که از ریشه و ساقه گیاهی به همین نام به دست میآید در آب حل میشود و دوام چندانی در برابر فشار و رطوبت ندارد . به دهمین دلیل امرئزه به ندرت به کار میرود .
سریشم حیوانی که از غضروف ، رباط و امعا و احشای حیوانات به دست میآید به صورت تکه های جامد در بازار عرضه میشود . این چسب در آب گرم حالت خمیری و چسبندگی پیدا میکند و میتوان در همان حالت آن را به کار برد ، بدیهی است بعد از سرد شدن ، دوباره چسب ، جامد و سفت میشود . تنها مزیت این چسب برگشت پذیری و سرعت سفت شدن آن است و در ضمن باید گفت که این ماده در برابر گرما و رطوبت دوام چندانی ندارد .
در حال حاضر به طور عمده از چسب سفید چوب استفاده میشود که به آن چسب سرد یا چسب بخاری نیز میگویند . این چسب ماده ای است شیمیایی که در مجاورت هوا خشک میشود ولی گرما به سرعت سفت شدن آن کمک میکند .
گرچه این چسب قدرت چسبندگی زیادی دارد ولی برای استحکام و دوام بیشتر به آن مقداری آب اضافه میکند تا بتواند بهتر در الیاف چوب نفو کند . این چسب را معرق کاران به مقداری پودر رنگ قهوه ای و یا هر رنگ قهوه ای دیگر که محلول در آب باشد میافزایند و از آنجا که معمولا برای قهوه ای رنگ کردن چسب چوب از ماده ای معدنی به نام امرا استفاده میشود ، چسب حاصله را به نام چشب امرا میشناسند .
چسبی به نام چسب گرم وجود دارد که فقط به هنگام پرس گرم سفت میشود . این چسب در بخش تزیینی کاربردی ندارد و برای زیر ساخت ها به کار میرود .
8- میخ :
میخ های ریز معروف به میخ سایه که نوک بسیار باریک دارند و بلندی آن ها در حدود 5 میلیمتر میرسد برای نگهداری موقت قطعات معرق به روی زیر ساخت به کار کی رود .
9- زیر کار :
برای اجرای هنر معرق باید زیر ساخت مناسبی در نظر گرفته شود تا با همراهی ارزش هنری آن به نتیجه مطلوبی برسد .
کلیه شیوه های اجرایی معرق قابل اجرا بر روی انواع زیر ساخت ها هستند ولی به لحاظ برخی عوامل مثل شکل زیر ساخت ، طرح معرق و محیطی که قرار است اثر هنری معرق در آ قرار گیرد شیوه مناسب تری انتخاب میشود . برخی معرق کاران با توجه به طرح معرق موجود خود ، زیر ساخت منلسبی تهیه مینمایند و گروهی دیگر بر اساس زیر ساختی که در اختیار دارند طرح معرق مناسبی آماده میکند .
زیر کار یک اثر معرق کاری شده معمولا از جنس چوب نئوپان یا MDF ، چند لایی ( 5 لایی یا 9 لایی ) و یا چوب کاج ( روسی ) استفاده میگردد .
برای ساخت یک اثر هنری معرق گاه اجرای زیر ساخت و بخش تزینی به دست یک نفر صورت میپذیرد ولی برخی اوقات نیز معرق کاران ساخت را به درودگران پرده و خود تنها بخش هنری و تزیینی معرق را اجرا مینمایند .
در حقیقت زیر ساخت ، پایه ای برای اجرای معرق چوب به شمار میرود ، بنابراین در دوام و استحکام و کیفیت اجرا و همچنین زیبایی آن تأثیر مستقیم دارد . از این رو برای بالا بردن کیفیت اجرا و همچنین زیبایی آن تأثر نهایی میبایست از زیر ساخت مرغوب استفاده کرد .
خصوصیات مهم در انتخاب زیر ساخت استحکام و دوام آن است .
10- اره مویی : اره کمانی است که به اندازه کوچک و بزرگ است اره کمانی بزرگ برای زیرکارهای بزرگ استفاده میشود که اره مویی چوب بر به آن وصل میشود
11- اچار مشتی آچاری که اصطلاحا مشتی نامیده میشود برای باز و بستن کمان اره استفاده میشود میتواند از جنس چوب و فلز و جدیدا از پلاستیکی آن نیز موجود میباشد
مراحل اجرای تابلوی معرق
1- انتخاب طرح و آماده نمودن آن در ابعاد و اندازه دلخواه.
2- چسباندن طرح با استفاده از یك لایه نازك چسب مایع بر روی تخته سه لایی.
3- خرد نمودن الگو به وسیله كمان اره به قسمتهای كوچكتر و اتصال الگوهای خرد شده بوسیله میخ سایه بر روی زیركار مناسب.
4- انتخاب چوبهای مختلف از نظر رنگ، بافت و نقش برای استفاده در تابلو و جایگزینی با الگو ها.
5- اتصال الگوها بر روی چوب مورد نظر بوسیله میخ یا چسب چوب.
6- دور بری چوب بوسیله كمان اره مطابق الگو.
7- جایگزین نمودن قطعات چوب به جای الگوها بر روی زیركار و چسباندن آن بوسیله چسب چوب بر روی تابلو.
8- پوشش درزها و خطوط اره و پستی و بلندیها با استفاده از لایهای از پلیاستر پس از تكمیل تابلو.
9- برطرف نمودن پستی و بلندی ها و هم سطح نمودن تابلو با استفاده از سمبادههای زبر و نرم.
10- پوشش محافظ مناسب با نوع طرح با استفاده از لایه نازكی از انواع پلی استر، سیلر و كیلر و غیره، بنا به سلیقه و تكنیك معرق كار.
انواع معرق
معرق نازک کاری
این شیوه از معرق که هم اکنون در استانهای غربی کشور مثل کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربیاز رواج بیشتری برخوردار است و بیشتر بر روی جعبه و قاب عکس و نظایر اینها کار میشود. در این شیوه معمولا جدول بندیها و حاشیههای موازی یا هندسی زیادی وجود دارد و در متن، طرحهای سنتی و بخصوص شطرنجی اجرا میکنند.
در این شیوه در لبه های تیز وسیله کاربردی مورد نظر قطعاتی هندسی به صورت مربع، مستطیل، متوازی الاضلاع و لوزی به صورت تکرار شونده نصب میکنند که اصطلاحا به آن "دندان موشی" و "جودک" گویند، البته این شیوه گاهی با منبت سنتی و مشبک همراه است. در این سبک گاهی به هنگام اجرای معرق، دور هر کدام از قطعات معرق را یک یا چند لایه روکش میچسبانند، که این لایهها بعد از نصب قطعه و پرداخت به صورت یک خط محیطی در دور قطعات دیده میشود.
ضخامت قطعات معرق به کار رفته در این شیوه کمتر از معرق معمولی یا به عبارتی کمتر از 3 میلیمتر ( حدود 1 تا 3 میلیمتر ) است. به همین دلیل به آن نازک کاری میگویند. دقت و نظم هندسی و زوایای دقیق در برش قطعات و چسباندن صحیح لازمه کیفیت فنی این سبک میباشد. از نظر هندسی سعی میشود در این شیوه از رنگهای محدودتری استفاده شود تا ریزه کاریها به خوبی خود را نشان دهند.
تکنیکهای معرق کاری
معرق زمینه پلی استر
این نوع معرق به همراه یافتن تركیب خمیر مشكی به وجود آمد و سادهتر شدن روند كار به جهت بینیاز شدن از برش زمینه موجب شد رواج چشم گیری پیدا كند، تا جایی كه امروزه تعداد زیادی از این گونه آثار در دسترس كاربران قرار داده میشود. در حال حاضر در میان تابلوهای عرضه شده به بازار تابلو ها سهم بیشتری را به خود اختصاص دادهاند.
در این نوع معرق، پس از اتمام برش طرح مورد نظر بوسیله چوبها به استثنا زمینه، قطعات معرق شده بالاتر از سطح زیر كار میباشند، بنابراین زمینه با رنگ پلی استر به رنگ دلخواه پر میشود تا همسطح نقوش معرق شده شود. زمینه رنگ میتواند مشكی، رنگی و یا حتی بصورت ابر و باد بوسیله رنگهای مختلف باشد.
در این شیوه رنگ كاری اهمیت فراوانی داشته چرا كه كمترین سهل انگاری در شرایط محیطی (كم یا زیاد بودن دمای محیط) و مواد رنگی (عنوان مواد افزودنی و هارد نر به كار رفته) به كار رفته موجب از بین رفتن اثر و آسیب دیدگی آن میگردد که شرح آن در بخش آسیب شناسی معرق آمده است.
این شیوه در دو نوع زمینه مشكی و ابروباد اجرا میگردد كه تنها تفاوت آن در بكارگیری رنگ مورداستفاده خمیر پلی استر است.
معرق زمینه چوب
برای اجرای معرق روی مبلمان هنرمندان اغلب شیوه زمینه چوب را ترجیح میدهند، زیرا استفاده از این شیوه باعث میشود که ناحیه معرق شده با سایر نواحی چوبی مبلمان هماهنگ باشد.
1. معرق زمینه چوب ساده:
معرق زمینه چوب ساده قدیمیترین نوع معرق بوده كه از شیوه جایگزینی به حالت امروزی خود درآمده است و هنرمند تمام سطح كار حتی زمینه را با بكارگیری مناسب چوبها میپوشاند. آنچه در این بخش بسیار اهمیت دارد دقت در درز كردن چوبهای زمینه با یكدیگر میباشد تا اثر هنری را از جلوه خارج نسازد.
این گونه معرق صورتهای مختلفی دارد:
الف ـ زمینه چوب یك تكه است (جایگزینی): كه در این شیوه، قطعات معرق در محلهای خالی ایجاد شده روی زمینه چوب جای داده میشود و به شیوه هندی معروف مىباشد.
ب ـ زمینه بصورت ورقهای چوب: در این شیوه، زمینه كار بوسیله درز شدن ورقهای چوب به یكدیگر در اطراف طرح ایجاد میگردد.
ج ـ زمینه نیز دارای موضوع است كه همانند طرح اصلی، با تونالیته های مختلف چوب ایجاد مىگردد.
2 . معرق تفكیك رنگ:
این شیوه، كه امروزه بیشتر در میان هنرمندان آكادمیك رواج دارد، تقسیمبندی برشهای چوب و انتخاب تونالیتههای چوب بر اساس قوانین نقاشی و تفكیك تونالیته رنگها صورت میگیرد. بدین صورت كه ریزترین سایه روشنها و تونالیتههای رنگی طرح مورد نظر بوسیله انتخاب مناسب رنگهای مختلف چوب و برش آنها ایجاد میگردد و در نهایت یک اثر رئال با پرداختن به تمام جزئیات پدید میآید.
در این شیوه چنانچه كوچكترین اشتباهی در انتخاب تونالیتههای رنگی چوب ایجاد گردد از ارزش هنری اثر میكاهد. لذا آشنایی با مبانی رنگ، سواد بصری در ایجاد اثر به این شیوه محسوس میباشد.
معرق مشبك، معرق منبت و معرق خاتم انواعی از معرق بوده كه در تلفیق با هنرهای دیگر بوجود میآید، که به توضیح مختصری از آنها میپردازیم:
1. معرق مشبك: در این شیوه، زمینه كار بدست آمده از مشبك با قطعات معرق پر میشود.
2. معرق منبت: در این شیوه، تكههای برش خورده طرح معرق، بوسیله سوهان و مغار فرم داده میشود. حتی این شیوه میتواند در معرق های چند پلانه نیز انجام گرفته و طرح برجسته تری را ارائه نماید.
3. معرق گره: در این شیوه، طرح گره بوسیله تنالیتههای مختلف چوب معرق كاری میگردد. گاه نیز به سلیقه هنرمند ممكن است با منبت كاری نیز تلفیق شده و بوسیله مغار و سوهان لبههای آن فرم داده شود.
4. معرق خاتم: در این شیوه از برش ورقهای خاتم در برخی قسمتهای معرق كاری استفاده میشود. نكته قابل توجه در این قسمت آن است كه برش ورقهای خاتم باید بصورت ساندویچ انجام گیرد، بدین صورت كه تكه ای سه لایی بر روی آن چسبانده و عمل برش ایجاد گردد. پس از اتمام برش، میتوان سه لایی را از ورق خاتم جدا نمود. چرا كه با استفاده از این روش میتوان از ریزش دانههای فلز موجود در ورق خاتم به هنگام برش، جلوگیری كرد.
منبع : سايت هنري سيمرغ